Từ giữa tháng 7 tới giữa tháng 8 năm 2008, đoàn công tác Viện Âm nhạc đă tiến hành khảo sát và sưu tầm vốn âm nhạc và múa dân gian của dân tộc Mường, Dao quần chẹt tại huyện Ngọc Lặc và dân tộc Thổ tại huyện Như Xuân thuộc tỉnh Thanh Hóa. Các cán bộ của Viện đă tiến hành nhiều cuộc điền dă tại mảnh đất giàu có về vốn văn hóa truyền thống này, nhưng đây là lần đầu tiên họ đặt chân tới hai huyện miền núi xa xôi.

Kết quả của chuyến công tác, đoàn đă tiếp cận, nghiên cứu, thu thanh, quay h́nh hơn 40 tiết mục âm nhạc và múa dân gian của ba dân tộc. Từ những bài hát ru, những bài hát đối đáp giao duyên trên nương rẫy, trong cuộc vui mỗi khi khách tới thăm nhà, tới những bài hát trong nghi lễ như lễ Pồn Poông (Chơi hoa) của người Mường, lễ cấp sắc, Tết nhảy của người Dao quần chẹt… Cồng là nhạc cụ đặc trưng của người Mường, chúng được sử dụng trong nhiều môi trường tŕnh diễn khác nhau như 01 cồng lệnh trong đi săn, 01 cồng và 01 trống trong đám ma, 02 cồng và 01 trống trong lễ Pồn Poông, từ 03 tới 05 cồng và 01 trống trong đám cưới, mừng nhà mới, từ 9 cồng trở lên và thông dụng 12 cồng là biên chế của phường sắc bùa, đi hát chúc mừng năm mới gia chủ mỗi độ xuân về. Hệ thống nhạc cụ của người Dao quần chẹt không nhiều, chủ yếu được dùng ḥa tấu trong nghi lễ, có thể kể tới như Dặt (kèn), Dzồ (trống), Ḷ (chiêng), Xẩm xé (năo bạt), Mù ĺ (chuông). Đặc biệt, đoàn công tác đă hoàn toàn bị trinh phục bởi lối tŕnh diễn âm nhạc điêu nghệ của phường nhạc hiếu dân tộc Thổ gồm 01 kèn, 01 trống ba dây, 01 chũm choẹ, 01 cồng. Tiếng kèn, tiếng trống giàu âm điệu, mỗi bài bản đều chứa đựng triết lư sâu sa của người Thổ thành kính dâng lên người quá cố.

Sang thế kỷ XXI, cùng sự khai thông của tuyến đường Hồ Chí Minh đă đem tới sự đi lại thuận tiện cho nhiều huyện miền núi xứ Thanh nhưng cũng làm ḥa tan bản sắc văn hóa của một số dân tộc. Ngày nay, người Mường, người Dao, người Thổ dần nói tiếng Kinh, mặc quần áo người Kinh, nhà ở theo kiểu người Kinh, ngay cả những thể loại âm nhạc và múa dân gian mà đoàn sưu tầm lần này sở dĩ tồn tại bởi nằm trong môi trường sinh hoạt tín ngưỡng, gắn với đời sống tâm linh của đồng bào. Chuyến công tác của Viện Âm nhạc tại hai huyện miền núi xứ Thanh với thời gian không dài nhưng thực sự đă góp phần khơi dậy ḷng tự hào vốn âm nhạc truyền thống của người dân cũng như giúp các cán bộ văn hóa ở địa phương có kế hoạch để bảo tồn và phát huy vốn văn hóa độc đáo của mỗi dân tộc theo xu hướng ḥa nhập nhưng không ḥa tan.

 

                                                                                                            Hồ thị Hồng Dung